તા.૨ ઓક્ટોબર-ગાંધી જયંતી વિશેષ: સત્ય અને અહિંસાના માર્ગે આઝાદી મેળવી વૈશ્વિક વિરાસત હાંસલ કરનારા વિશ્વના એકમાત્ર નેતા ‘મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી’

સુરત: તા.૨ ઓક્ટોબર એટલે ગાંધી જયંતિ. આ દિવસે સમગ્ર વિશ્વમાં પૂજ્ય બાપુના સત્ય, અહિંસા અને સદભાવનાના વિચારોને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પિત કરવામાં આવે છે. પરંતુ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે વિશ્વભરના ટપાલ વિભાગોએ બાપુના જીવનપ્રસંગો અને ઉમદા વિચારોને ટપાલ ટિકિટો, પિક્ચર પોસ્ટકાર્ડ અને સ્પેશિયલ કવર્સના માધ્યમથી અનંતકાળ માટે જીવંત રાખ્યા છે. ફિલાટેલી (ટપાલ ટિકિટ સંગ્રહ)ની દુનિયામાં ‘મહાત્મા ગાંધી’ એક એવું વૈશ્વિક વ્યક્તિત્વ છે, જેમના પર વિશ્વના ૧૦૦થી વધુ દેશોએ અંદાજે ૩૦૦થી પણ વધુ ટપાલ ટિકિટો બહાર પાડીને પોતાના દેશના ઈતિહાસ સાથે વણી લીધા છે.

બાપુના અવસાન બાદ, ભારત સરકારે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૮ના રોજ દેશની પ્રથમ કમમેમોરેટિવ (સ્મરણાર્થે) ‘ગાંધી મેમોરિયલ’ ટિકિટ સીરીઝ બહાર પાડી હતી. જેમાં ૧.૫ આના, ૩.૫ આના, ૧૨ આના અને ૧૦ રૂપિયા મૂલ્યની ચાર ટિકિટોનો સમાવેશ થતો હતો. આ ટિકિટોનું પ્રિન્ટિંગ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં કરવામાં આવ્યું હતું, જે ૧૯૨૫થી લઈને આજસુધીમાં વિદેશમાં છપાયેલી દેશની એકમાત્ર ભારતીય ટપાલ ટિકિટનો ઈતિહાસ ધરાવે છે.

મહાત્મા ગાંધી એવા પ્રથમ ભારતીય નેતા હતા જેમણે ભારત બહાર અન્ય વિદેશી દેશોની ટપાલ ટિકિટ પર સ્થાન મેળવ્યું હોય. ભારત સિવાય ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૬૧માં અમેરિકાએ સૌથી પહેલા બાપુના સન્માનમાં ટિકિટ બહાર પાડી હતી અને ત્યારબાદ ૧૯૬૭માં કોંગો દેશે ટિકિટ જાહેર કરી હતી. વર્ષ ૧૯૬૯માં ગાંધીજીની ૧૦૦મી જન્મજયંતી પ્રસંગે બ્રિટન સહિત વિશ્વના ૪૦થી વધુ દેશોએ એકસાથે મહાત્મા ગાંધી પર ટપાલ ટિકિટો બહાર પાડીને વિશ્વ ઈતિહાસમાં શ્રદ્ધાંજલિનો અનોખો રેકોર્ડ સર્જ્યો હતો. આ સિવાય પોલેન્ડ દેશે સૌપ્રથમ ‘ગાંધી પોસ્ટકાર્ડ’, રોમાનિયાએ પ્રથમ ‘સ્મરણ પરબિડિયું’ અને મ્યાનમારે પ્રથમ ‘પોસ્ટમાર્ક’ જારી કરીને બાપુ પ્રત્યેનો આદર વ્યક્ત કર્યો હતો.

ભારતમાં ૧૯૫૧માં બાપુની ૮૨મી જન્મજયંતી પર હિન્દી (દેવનાગરી લિપિ)માં પ્રથમ વખત પિક્ચર પોસ્ટકાર્ડનો એક વિશેષ સેટ બહાર પાડવામાં આવ્યો હતો. જેમાં બાપુના ભત્રીજા અને પ્રખ્યાત ફોટોગ્રાફર કનુ ગાંધીના અંગત સંગ્રહ માંથી લેવાયેલી દુર્લભ તસવીરોનો ઉપયોગ કરાયો હતો.

ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા ગાંધીજી સાથે જોડાયેલા ખાસ પ્રસંગોએ અનોખી થીમ આધારિત સ્પેશિયલ કવર્સ પણ રિલીઝ કરાયા છે. ૨૦૧૭માં ચંપારણ સત્યાગ્રહની શતાબ્દી નિમિત્તે અસલી ખાદીના કાપડમાંથી બનેલું વિશેષ કવર તૈયાર કરાયું હતું. આ ઉપરાંત હોલોગ્રામ, હેન્ડમેડ પેપર અને દાંડી યાત્રાની લાકડીના પ્રતીક સાથેના કવર્સ પણ જારી થયા છે. ૨૦૧૮માં બાપુની ૧૫૦મી જન્મજયંતી પર ‘સ્વચ્છતા હી સેવા હૈ’ સૂત્ર સાથેના કવર્સ તથા ૨૦૦૯માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા ૨ ઓક્ટોબરને ‘આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસ’ જાહેર કરાતા હોલોગ્રાફિક સ્ટીકરવાળું વિશેષ કવર ચેન્નાઈથી જાહેર કરાયું હતુ.

ફિલેટેલી જગતના રોચક અને દુર્લભ ફેક્ટ્સ રૂ.૨૨ લાખની એક દુર્લભ ટિકિટ!

૧૯૪૮માં તત્કાલીન ગવર્નર જનરલ સી. રાજગોપાલાચારીની સચિવાલય કચેરીના સત્તાવાર વપરાશ માટે ૧૯૪૮ની ગાંધી ટિકિટ પર કાળા રંગથી ‘Service’ છાપીને માત્ર ૧૦૦ નંગ ટિકિટો તૈયાર કરવામાં આવી હતી. આ ‘Service’ ટિકિટ આજે વિશ્વની સૌથી દુર્લભ અને કિંમતી ટિકિટોમાં સ્થાન પામે છે, જેની હરાજી મૂલ્ય અંદાજે રૂ.૨૨ લાખ આંકવામાં આવે છે.

સ્વદેશીના પ્રણેતાની ટિકિટ વિદેશમાં છપાઈ!

જે મહાત્માએ આજીવન ‘સ્વદેશી’નો આગ્રહ રાખ્યો, તેમની ભારતની પ્રથમ સ્મારક ટિકિટ (૧૯૪૮) સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં પ્રિન્ટ થઈ હતી, કારણ કે તે સમયે ભારતમાં સિક્યોરિટી પ્રેસની પૂર્ણ સુવિધા ઉપલબ્ધ નહોતી.

વિશ્વમાં સૌથી વધુ ટિકિટો ધરાવતા લોકનાયક

ભારત સિવાય વિશ્વના ૧૦૦થી વધુ દેશોએ અંદાજે ૩૦૦થી વધુ ટપાલ ટિકિટો જારી કરી છે, જે વિશ્વના કોઈ પણ રાજકીય કે સામાજિક નેતા કરતાં સૌથી વધુ છે. ડિજિટલ યુગમાં ભલે આજે પત્રો લખવાનું ઓછું થઈ ગયું હોય, પરંતુ ટપાલ ટિકિટોના આ નાના ચોરસ ટુકડાઓ આજે પણ મહાત્મા ગાંધીના ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’ અને વિશ્વશાંતિના વિચારોને દેશ-વિદેશમાં ફેલાવી રહ્યા છે. આ ટપાલ ટિકિટો ઇતિહાસના અમૂલ્ય દસ્તાવેજો છે જે બાપુના અમર વારસાની સાક્ષી પૂરે છે.

(ખાસ અહેવાલ: મહેશ કથીરિયા)